Psychoterapia systemowa — na czym polega?

Sekcja 1. Najkrócej

„System” oznacza sieć wzajemnych wpływów. Zmiana zachowania jednej osoby może wpływać na innych, a ich reakcje mogą z kolei wzmacniać albo osłabiać dotychczasowy wzorzec. Psychoterapia systemowa pomaga rozpoznawać takie pętle, lepiej rozumieć perspektywy uczestników, uruchamiać zasoby i próbować nowych sposobów kontaktu.

Sekcja 2. Co oznacza myślenie systemowe?

W podejściu systemowym pytanie nie brzmi wyłącznie: „Co jest nie tak z tą osobą?”. Równie ważne są pytania: „W jakich sytuacjach trudność się nasila?”, „Jak reagują inni?”, „Co dzieje się potem?” oraz „Jaką funkcję może pełnić utrwalony sposób działania?”.

Przykładowo wycofanie jednej osoby może zwiększać nacisk drugiej. Rosnący nacisk może z kolei pogłębiać wycofanie. Zamiast szukać jednego początku i winnego, terapeuta pomaga zobaczyć wzajemnie podtrzymujący się cykl. Celem nie jest rozdzielenie odpowiedzialności po równo, lecz znalezienie miejsc, w których możliwa jest bezpieczna zmiana.

Systemem może być rodzina, para, grupa, zespół opieki albo szersza sieć społeczna. Znaczenie mają również kontekst kulturowy, ekonomiczny, zdrowotny i międzypokoleniowy. Nie każdy problem powstaje w relacji, ale każdy człowiek funkcjonuje w jakimś otoczeniu.

Sekcja 3. Czy psychoterapia systemowa jest zawsze terapią rodzinną?

Nie. Terapia rodzinna jest ważną formą pracy systemowej, ale podejście systemowe może być wykorzystywane również w terapii indywidualnej, par i grup. Nawet gdy na sesji jest jedna osoba, rozmowa może dotyczyć relacji, ról, komunikacji i wpływu otoczenia.

Skład spotkań może się zmieniać, jeżeli ma to uzasadnienie i zostało jasno omówione. Czasem terapeuta zaprasza całą rodzinę, czasem wybrane osoby, a czasem pracuje tylko z osobą zgłaszającą się. Ważne, by było wiadomo:

Nie należy jej także utożsamiać z każdą pracą w grupie; osobnym formatem jest psychoterapia grupowa.

• kto jest klientem terapii;
• jaki jest wspólny lub indywidualny cel;
• kto będzie uczestniczył w kolejnych spotkaniach;
• jak chroniona jest poufność;
• co dzieje się z informacją przekazaną terapeucie poza wspólną sesją.

Nie należy zapraszać bliskich bez uzgodnienia zasad i rozważenia bezpieczeństwa. W sytuacji przemocy wspólna sesja może nie być właściwym pierwszym krokiem. Odpowiedzialność za przemoc zawsze ponosi osoba, która ją stosuje; język „wzajemnego wpływu” nie może tego rozmywać.

Sekcja 4. Jak może wyglądać sesja?

Psychoterapeuta systemowy może pytać o punkt widzenia każdej osoby, o wyjątki od problemu, rodzinne sposoby radzenia sobie, ważne zmiany i znaczenie zachowań w relacji. Czasem używa pytań cyrkularnych, czyli prosi jedną osobę o zastanowienie się, jak sytuację może widzieć ktoś inny. Może też tworzyć mapę relacji lub historii rodzinnej, proponować zadania między spotkaniami albo obserwować sposób komunikacji podczas sesji.

Na sesji rodzinnej terapeuta nie powinien automatycznie stawać po stronie jednej osoby ani pełnić funkcji sędziego. Pomaga uczestnikom słyszeć różne perspektywy, ale nie musi uznawać wszystkich zachowań za równie bezpieczne czy dopuszczalne.

Spotkania mogą prowadzić jeden lub dwoje terapeutów. W niektórych modelach zespół konsultacyjny obserwuje proces i przekazuje refleksje. Jeżeli stosowana jest obserwacja, nagranie lub konsultacja zespołowa, uczestnicy powinni wcześniej otrzymać jasną informację i wyrazić odpowiednią zgodę.

Przed rozpoczęciem warto wiedzieć, jak może wyglądać pierwsza konsultacja.

Sekcja 5. Nad czym pracuje się w podejściu systemowym?

Zakres jest szeroki. Może obejmować:

• trudności w komunikacji i powtarzające się konflikty;
• zmiany w rodzinie, rozstania, żałobę i migrację;
• problemy związane z opieką, chorobą lub zmianą ról;
• trudności dziecka lub nastolatka w kontekście rodzinnym;
• relacje pary;
• wpływ wzorców międzypokoleniowych;
• potrzebę uzgodnienia granic i odpowiedzialności.

Sama obecność konfliktu nie oznacza, że terapia rodzinna lub pary będzie właściwa. Najpierw trzeba ocenić cel, gotowość uczestników i bezpieczeństwo. W sprawach wymagających diagnozy medycznej, ochrony dziecka, interwencji prawnej lub pomocy w przemocy potrzebne mogą być również inne działania.

Sekcja 6. Czym psychoterapia systemowa nie jest?

• Nie jest szukaniem winnego w rodzinie. Analizuje wzajemne wpływy i możliwości zmiany.
• Nie zakłada, że rodzina spowodowała każdą trudność. Uwzględnia także czynniki biologiczne, społeczne i indywidualne.
• Nie jest mediacją ani poradnictwem prawnym. Może poprawiać komunikację, ale ma inny cel i zakres.
• Nie wymaga zawsze obecności wszystkich bliskich. Skład zależy od celu, modelu i bezpieczeństwa.
• Nie oznacza neutralności wobec przemocy. Bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed wspólną pracą nad relacją.

Sekcja 7. Poufność, cele i różne perspektywy

Gdy w terapii uczestniczy kilka osób, zasady poufności są bardziej złożone niż w terapii indywidualnej. Warto ustalić, czy terapeuta przyjmuje prywatne wiadomości od jednej osoby, jak traktuje „sekrety” oraz w jakich sytuacjach może ujawnić informację ze względu na bezpieczeństwo lub obowiązki prawne.

Uczestnicy mogą mieć różne cele. Jedna osoba może chcieć odbudować relację, a druga rozważać rozstanie. Terapeuta powinien pomóc nazwać tę różnicę, nie udając wspólnego celu, którego nie ma. Czasem pierwszym zadaniem terapii jest właśnie ustalenie, nad czym można razem pracować.

Dzieci i nastolatki wymagają informacji dostosowanej do wieku oraz poszanowania ich głosu. Dorośli nie powinni używać terapii jako miejsca do przekonywania dziecka, że to ono jest jedynym problemem.

Sekcja 8. O co zapytać przed rozpoczęciem?

Skorzystaj również z listy pytań przed pierwszą konsultacją i porównania głównych nurtów psychoterapii.

• Kto powinien przyjść na pierwsze spotkanie?
• Kto będzie klientem terapii i jak ustalimy cel?
• Czy skład sesji może się zmieniać?
• Jakie są zasady poufności i kontaktu między spotkaniami?
• Jak terapeuta postępuje, gdy uczestnicy mają sprzeczne cele?
• Jak ocenia bezpieczeństwo wspólnych spotkań?
• Jakie ma szkolenie systemowe i doświadczenie w pracy z podobną sytuacją?

W terapii par lub rodzin kwalifikacje do pracy z wieloma osobami są równie ważne jak ogólne przygotowanie psychoterapeutyczne.