Sekcja 1. Najkrócej

Psychoterapia może być dobrym pierwszym krokiem, gdy trudność utrzymuje się, powraca lub ogranicza życie, a osoba chce pracować nad jej mechanizmem i zmianą. Konsultacja psychologiczna może służyć ocenie, diagnozie psychologicznej albo krótszemu wsparciu. Lekarz ocenia stan zdrowia, rozpoznanie medyczne i potrzebę leczenia farmakologicznego. Gdy zagrożone jest życie lub zdrowie, pierwszeństwo ma pilna pomoc — nie oczekiwanie na planową wizytę.

Sekcja 2. Psychoterapia: gdy potrzebna jest regularna praca nad trudnością

Psychoterapia jest procesem opartym na regularnych spotkaniach, określonych zasadach współpracy i uzgodnionych celach. Można ją rozważyć przy utrzymującym się lęku, obniżonym nastroju, trudnościach w relacjach, następstwach trudnych doświadczeń, powtarzających się schematach lub innych problemach, które powodują cierpienie i ograniczają funkcjonowanie.

Nie trzeba mieć gotowej diagnozy. Psychoterapeuta powinien jednak ocenić, czy proponowana forma pracy odpowiada aktualnej potrzebie i czy potrzebne są dodatkowe konsultacje. Pierwsze spotkania mogą zakończyć się zarówno propozycją terapii, jak i zaleceniem innej lub równoległej pomocy.

Psychoterapia zwykle nie jest interwencją natychmiastową. Jeśli ktoś nie jest w stanie zadbać o swoje bezpieczeństwo, doświadcza gwałtownego pogorszenia lub potrzebuje pilnej stabilizacji, sama planowa terapia nie wystarcza jako pierwszy krok.

Sekcja 3. Konsultacja psychologiczna: gdy potrzebne jest rozeznanie lub diagnoza

Psycholog może pomóc opisać problem, ocenić funkcjonowanie, przeprowadzić diagnozę psychologiczną w zakresie swoich kompetencji albo zaproponować krótszą formę wsparcia. Konsultacja bywa przydatna, gdy osoba nie wie, czy potrzebuje psychoterapii, chce uporządkować objawy lub otrzymała zalecenie wykonania określonej oceny.

Nie każda rozmowa z psychologiem jest psychoterapią, a nie każdy psycholog jest psychoterapeutą. Warto zapytać o cel spotkania, kwalifikacje specjalisty i to, jaki rodzaj informacji lub dokumentu może powstać po konsultacji.

Sekcja 4. Konsultacja lekarska: gdy potrzebna jest ocena zdrowia lub leczenia

Objawy psychiczne i fizyczne mogą się przenikać. Znaczna zmiana snu i apetytu, omdlenia, kołatanie serca, silny ból, duszność, nagła zmiana zachowania, działania niepożądane leków czy wyraźne pogorszenie pamięci mogą wymagać oceny medycznej. Lekarz może sprawdzić możliwe przyczyny somatyczne, postawić rozpoznanie medyczne i omówić leczenie, w tym farmakoterapię, jeśli jest wskazana.

Konsultacja lekarska nie wyklucza psychoterapii. W części sytuacji obie formy pomocy są prowadzone równolegle. Psychoterapeuta, który nie jest lekarzem, nie przepisuje leków i nie powinien zastępować potrzebnej diagnostyki medycznej.

Sekcja 5. Interwencja kryzysowa i pomoc doraźna: gdy liczy się najbliższy czas

Po nagłym wydarzeniu, doświadczeniu przemocy, stracie, wypadku albo gwałtownym załamaniu funkcjonowania pierwszą potrzebą może być odzyskanie bezpieczeństwa i podstawowej stabilności. Temu służą interwencja kryzysowa i inne formy pomocy doraźnej. Nie są tym samym co regularna psychoterapia, choć po opanowaniu najpilniejszej sytuacji terapia może być kolejnym etapem.

Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, zamiar samouszkodzenia, utrata kontaktu z rzeczywistością, skrajne pobudzenie lub inne bezpośrednie zagrożenie życia albo zdrowia, nie należy czekać na planowy termin. Aktualne drogi kontaktu są zebrane na stronie Pomoc w kryzysie.

Sekcja 6. Pomoc w związku z używaniem substancji lub zachowaniem nałogowym

Jeżeli głównym problemem jest alkohol, inna substancja, hazard albo zachowanie, nad którym coraz trudniej zapanować, potrzebna może być placówka lub specjalista zajmujący się leczeniem uzależnień. Psychoterapia bywa częścią takiego leczenia, ale sposób postępowania zależy od rodzaju problemu, ryzyka zespołu odstawiennego, stanu zdrowia i sytuacji życiowej.

Nagłe odstawienie niektórych substancji może zagrażać zdrowiu. Wątpliwości dotyczące bezpiecznego postępowania wymagają konsultacji medycznej, a nie wyłącznie samodzielnej decyzji.

Sekcja 7. Jak wybrać miejsce, jeśli potrzeby się nakładają

Nie zawsze da się wskazać jedną idealną kolejność. Ktoś może jednocześnie potrzebować psychoterapii, oceny lekarskiej i wsparcia społecznego. Ważne, aby pierwszy specjalista jasno określił zakres swoich kompetencji oraz pomógł zaplanować dalsze kroki, jeśli sam nie może odpowiedzieć na całość potrzeb.

Przed kontaktem można zapisać trzy informacje:

  • co jest teraz największą trudnością;
  • jak szybko potrzebna jest pomoc;
  • czy występuje zagrożenie bezpieczeństwa, gwałtowne objawy fizyczne albo problem z podstawowym funkcjonowaniem.

Podczas rozmowy warto zapytać: „Czy ta forma pomocy odpowiada mojej sytuacji?”, „Czy potrzebna jest dodatkowa konsultacja?” oraz „Co zrobić, jeśli stan pogorszy się przed kolejnym spotkaniem?”. Decyzje powinny uwzględniać zarówno ocenę specjalisty i dostępne dowody, jak i potrzeby, wartości oraz preferencje osoby szukającej pomocy.

Jeśli trudno zdecydować, zacznij od rozróżnienia, czym zajmują się psycholog, psychoterapeuta i psychiatra. Pomocne są też teksty o tym, czy do psychoterapii potrzebna jest diagnoza, oraz od czego zacząć psychoterapię.